SEENAA GOOTICHA OROMOO—BAAROO TUMSAA…..

MUL’ATA KARAATTI HAFE! 

(Seenaa Gooticha Oromoo Baaroo Tumsaa) 

Jaarraan amma keessa jirru jaarraa qalama malee 
seenaa dhiigaan itti barreessanidha. Sababnisaas 
seenaan dhiigaan barreeffame ija waan 
godhatuufi. Arrabni qoraattiifi sammuu joonja’aan 
jaarraa 21ffaa keessatti bakka hinqaban. 
Sababnisaas dubbii hadhaayaa afaanii waan nama 
baasaniif. Warreen abashaa impaayera nuti 
jiraannu keessatti jaarraa tokkoo oliif seenaa 
Kuushiin akka hinjirre godhanii balleessuudhaan 
madaa hinfayyine nurratti uumaniiru. 

Seenaa isaanii malee kan warra senaan isaanii 
Seemeetik hinta’iinii hedduu burjaajessaniiru. 
Keessumaayyuu Oromoo jiraataa biyya 
Itiyoophiyaa ta’uusaa utma beekanii, alaa galee, 
amantiifi biyya hinqabu jedhanii eenyummaa 
isaatti akkanni qaanawu taasisaa turaniiru. Har’as 
taanaan ilmaansaanii jijjiirama sammuu fiduu 
dadhabuudhaan dhimmi Itiyoophiyaa isaan malee 
Oromoo akka hinilaallanne godhanii qaanii tokko 
malee odeessu. Seenaan Itiyoophiyaa seenaa 
Kuushiifi seenaa Oromoo akka ta’etti tasa hin 
amanan. 

Seenaan nafxanyootaa bara minilikii,bara 
Hayilesillaaseefi Dargii guyyaa guyyaaatti rakkina 
uumaa jiru; nutu caalaa nafxanyootaati malee 
maalummaafi seenaa Oromoo wajjin waan wal 
qabate miti. Har’as taanaan hololli nutu caalaa 
yookiin nafxanyoonni kun egaa har’a kan isaan 

barbaadan Itiyoophiyaa barbaadan 
dhaabbachuudha. Jarreen kun egaa Oromoos ta’e 
uummata kibbaa qabeenya isaanii malee isaaniin 
hinbarbaadan. Shirri nafxanyootaa kana qooqa 
ittiin ibsinutu nurakkisa. Yeroo Oromoon 
cunqursamee lafti isaa irraa fudhatamee 
aadaansaa wanjoo jala gale, akkasumas seenaa 
sobaa irratti fe’ame jalaa bilisa ba’uuf ofiikootiinan 
ofbulcha jedhee yeroonni ka’u, ‘Gaallaan 
maalta’eetu’ jedhanii arrabsoon mogolee isa 
buusu. 

Biyya bulchuun nuuf kenname isinimmoo nujalatti 
bitamuudha; carraan keessani jechuun Waaqa 
wajjin walloluudha jechuun akka waan Oromoon 
Waaqa malee uumameetti soba guyyaa saafaa 
amantii isaaniin da’ate sanaan sammuu nu 
hadoochaa turaniiru. Itiyoopiyaan qomoo kanaan 
haabitamtuun seera Waaqarraa dhufe utuu ta’ee 
nutis warri lafattiirra jiraannu beekuu qabna turre. 
Kanaafuu jarreen warra nutu caalaa kanaaf 
goonkumaa hinmijatu. Ummanni bittaa kana jala 
jiru cunqursamuusaa akkanni hin hubanne 
gochuudhaan biyya,aadaafi afaan boonsaa utuu 
qabuu mataa buusee jiraachuusaa ilaalee dhalooti 
hincallisne hindhibamu. Ammas ta’e durattis 
qabsoo eenyummaa Oromootiif goototni qabsaa’an 
lakkoofsi bira hinga’u. 

Haaluma wal fakkaatuun uummata Oromoofi sab 
lammoota Itiyoophiyaa keessa jiraatan irra 
cunqursaa qaqqabu ilaaluu jibbuudhaan bittootaafi 
miiltoosaanii wajjin wal falmuudhaan saba isaaniif 
jedhanii kan wareegaman hedduudha. 
Barreefamni kun seenaa nama uummatasaa 
cunqursaafi bittaa jalaa baasuuf dhimmaa ture 
garuu waa’een isaa hedduu hindhagayamin irratti 
xiyyeefata. Namni kunis Baaaroo Tumsaa 
jedhamuun beekama. Innis seenaasaafi seenaa 
uummata balla’aa Oromoo dhiiga isaatiin katabee 
darbe. Baaroo Tumsaa bara 1942 lixa Oromiyaa 
godina wallaga lixaa naannoo Gimbii ganda 
karkarroo jedhamtu keessatti abbaasaa obbo 
Tumsaa silgaafi harmeesaa aadde Naasisee 
Ciratoo jedhaman irraa dhalate. 

Abbaan isaafi harmeen isaa walitti aansuun du’aan 
irraa adda baanaan Baaroon obboloota isaa 
lamaan Raaheelfi Nagaasaa Tumsaa wajjin mana 
duwwaa keessatti hafe. Yeroo sanatti obboleessi 
isaa obbo Guddinaa Tumsaa hojiidhaan magaalaa 
Naqamtee keessa jiraachaa waan turaniif, 
qophummaa obboleessa isaanii jibbuudhaan 
dhaqanii bakka jiraatan magaalaa Naqamteetti 
gatiittiitti baatanii isa fidan. Baaroon barumsa isaa 
sadarkaa tokkoffaafi 2ffaa achuma magaalaa 
Naqamteetti erga xumuree booda, barumsasaa 
sadarkaa olaanaammoo kolleejjii Waldaa Makaane 
Yesuus Bishooftuutti argamurraa xumure. 

Itti aansuudhaan Yuunivarsiitii Haayile Sillaasee 
1ffaa jedhamuun beekamurraa barnoota 
Faarmaasiistiin digirii jalqabaa bara 1966tti 
fudhate. Itti fuufuudhaan utuu hinturiin 
Yunivarsiitichumarraa seeraan digiriisaa 
jaaalqabaa fudhate. Baaroon egaa turtiisaa 
Yunivarsiitii keessatti barattoota jijjiirama 
barbaadanii wajjin waliigaluudhaan sochii cimaa 
taasisaa ture. Barattoota kutannoodhaan saba 
isaaniif qabsaa’aa turanis sadarkaa garaagaraatti 
ijaaraa ture. Ijoolleen Oromoo muummee 
barnoota addaa addaarrtti ramadamtee akka 
biyyaasheef hojjechuu qabduttillee gurmeessaa 
ture. Bara 1964-1965 waldaa Yunivarsiitii kolleejjii 
Finfinnee irratti pireezedaantii ta’uudhaan hojjete. 

Bara 1966 immoo waldaa waliigaltee Yunivarsiitii 
Finfinneerratti barreessaa ta’uudhan hojetaa ture. 
Baroota kana keessatti baay’inni barattoota 
Oromoo Yuunivarsiitii keessatti haaxiqatu iyyuu 
malee, warruma jiran kanaa wajjin wal arguudhaan 
mirga uummata Oromoo kabachiisuurratti maree 
taasisaa tureera. Wal’aansoon barattoota 
Yunivarsiitiin jalqabame kun utuu hinturiin ifatti 
ba’uudhaan namoota hedduu sochooseera. Sochiin 
kunis kana qofaaf utuu hintaane, uummanni 
Oromoo akka inni mirgasaaf falmatuuf karaa 
baaseera. Baaroon itti fufuudhaan namoota 
paarlaamaa keessa hojjetanii wajjin wal argee 
mariyachuun warra akka Maammoo Mazammirfaa 
wajjin ta’uun waldaa walgargaarsa Maccaafi 
Tuulamaa keessatti mormii fiyuudalizimii 
baadiyyaa keessattis baballisuun sochii mormii 
bara 1966 keessa turerratti haala mijeessuun 
shoora olaanaa taphatera. 

Finfinneefi magaalota kanbiroo keessatti yaada 
‘lafti qoteebulaaf’ jedhu irratti dargaggoota 
hedduu gurmeessuudhaan bittaan warra 
nafxanyootaa akka gabaabbatu taasisuuratti 
gumaacha guddaa taasiseera. Wallaansoon bara 
1966 ka’e kun duula guddina waliin jedhu uumee 
keessumaayyuu naannoo Oromiyaa keessatti 
fudhatama argateera. Fudhatama argachuusaatiif 
sababnisaa Baaroo Tumsaa ture. Goota humna 
dargaggootaa ijaaruun sirna Nafxanyootaa 
barbadeessuuf kutatee ka’e. 

Jijjiiramni inni fides Oromoo qofaaf utuu hinta’iin, 
bittaa warra abbaa lafaa jala turan hundaaf akka 
ta’e seenaan ni dhugoomsa. Baaroon bara 1966 
barnootasaa erga xumuree booda biiroo eegumsa 
fayyaatti miindefamee hojjechuu jalqabe. Waajjira 
kana keessa amma turetti loogii bara dheeraaf 
mana hojii sana keessaa ture qorachuudhaan 
qajeelfama ture sana jijjiiree namoota 
hedduudhaaf bu’aa ta’eera. Sobdootaafi warreen 
malaamaltummaadhaan jiraatanis qaanessaa 
tureera. 

Haalli Baaroofi garee hojjetootaa kanaa namootni 
itti hintolin Baaroo hojiirraa ariyaniiru. 
Miindaasaarra ariyatamuun cinatti akka 
shororkeessituu addaatti fudhatamee tureera. 
Haata’u malee dabni irratti raawwate kun Baaroon 
wallaansoosaatti akkanni cimu isa taasise malee 
dugda duubatti isa hindeebifne. Yeroo mara 
mootummaan bara sanaa Oromoorrti miidhaa 
dhoksaa waan taasisuuf, akka sabni Oromoo walitti 
dhufanii mariyatan waan hinbarbadneef waldaan 
maccaafi tuulamaa akka cufamu taasisaniiru. Kun 
kan isa gaddisiise Baaroon ummanni Oromoo 
bakka maree akka hindhabneef ‘Waldaa Dhaaba 
Dhidheessaa’ jedhu uume. Mul’anni Baaroo 
keessaa finiinaa ture sun boqonnaa waan isaaf 
hinlaanneefiif yoo isaan karaa tokko cufan inni 
ammoo karaa biraan mala dhaha malee 
sodaachisiifamuu abashaa kanaaf goota 
hinjilbeenfanne ture. Faayidaalee yeroo qabsoo 
bilisummaa Oromoof jedhee dhabes homaa 
tokkottuu hinlakkoofne. 

Baaroo Tumsaa sochii hedduu taasise cinatti bara 
1964 aadde Warqinash Bultoo wajjin bultii 
ijaarrate. Aadde Warqinash Bultii biyya Eertiraa 
keessatti dirqama loltummaarra utuu jiranii bara 
1982 loltoota amanamoo Mangistuu 
Haayilemaariyaamiin ajjeefamani. Aadde 
Warqinash Bultoo obboleettii jeneraal Demisee 
Bultoo yommuu ta’an, abbaan isaanii obbo Bultoo 
Ejersaammoo Waldaa Maccaafi Tuulamaa keessatti 
miseensa turani. Cidhi Baaroo Tumsaa Oromoota 
sadarkaa hojii adda addaarra bakka adda 
addaarra jiran hundaa biratti haala ho’aadhaan 
waan kabajameef diina biratti akka sochii 
siyaasaatti fudhatamee isaan sodaachisaa ture. 
Dargaggeessi lammiisaatiif akka guddaatti 
inaaffaa garbummaa hunkuteessuuf qabatee ka’e 
kun tarkaanfii diinaa kan itti caalchisaa deemeefi 
akka malee sodaachisee gara isa dhabamsiisuuf 
ka’ame sochii bara 1966 ka’e akkanni karaattti 
hafuuf gumaacha taasisera. Amma ammaatti saba 
Oromoo hedduu biratti akka gaariitti kan 
dubbifamuufi jaallatamu (The Oromos voice 
against tyranny document 1971) kan jedhu garee 
hojjetootasaa wajjin namoota hedduu bira akka 
ga’u taasiseera. 

Barreeffamni kun gara afaan Amaaraattillee 
hiikamee dubbifamaa ture. Kan inni barruu kana 
raabsaa tureefimmoo waan waldaan maccaafi 
Tuulamaa cufameef Oromoota jajjabeessuuf qofaa 
utuu hintaane, baroota dheeraadhaaf cunqursaafi 
dabaa saba Oromoorra ga’aa ture barruun kun 
ofkeessatti waan qabattee jirtuufidha. Dararfamaafi 
cunqursaa tureef jiru saba Oromoo ittiin bariisuuf 
jedheetu. Baaroon bara 1972 tti Afaan Oromoo 
akka qubee laatiiniin barreeffamuuf Hayilee fidaa 
wajjin qo’atee yeroodhaaf gaazeexaan ‘Bariisaa’ 
jedhamu qubee saabaatiin akka maxxanfamu 
taasisaniiru. Garuu utuu hinturiin mootummaan 
dargii itti inaafuudhaan fuudhee ministeera 
beeksisaa jala galche. 
Har”a gaazeexaan Bariisaa faayidaa siyaasaatiif 
jedhamee kan qophaawu malee faayidaa 
eenyummaa saba Oromootiif jedhee miti. 

Baay’inaan waa’ee eenyummaa Oromoo irrattis kan 
hojjetaa jiru miti. Maqaa kana qabatee gaazexaan 
bahaa jiru garuu ammayyuu biyya Oromiyaa 
keessa jira. Qubee Afaan Oromoo har’a sabni 
Oromoo itti fayyadamu Baaroo Tumsaafi Hayilee 
Fidaafaatu bara lubbuun jiran qopheessani. Bara 
1973 qabsoon Oromoo akka inni sadarkaa 
olaanaarra ga’uuf kaayyoo balla’aa baasuudhaan 
wiirtuu Qaama Qindoominaa yookaan ‘Central 
Coordinating Body’ dhaaba jedhu hundeesseera. 
Kunis immoo turee dhaaba Adda Bilisummaa 
Oromoo jedhutti jijjiirameera. 

Bara 1974 daba mootummaan Hayile Sillaaseefi 
jaleensaa uummaatarratti geessisaa turan qaamni 
qoratu hundaa’e. Kana keessattis Baaroon 
miseensa ta’ee akka hojjetu erga taasifameen 
booda namoota Oromoo hinta’iniin rakkoo keessa 
galafamuuf tureera. Garuu rakkoo isaan 
Baaroorratti qopheessan kana namoota miseensa 
Dargii turaniin karaatti hafeera. Baaroon 
dhaabbata siyaasaa bara sana keessatti 
hundeeffaman hunda dhiisee saba bara 
mootummaa Haayile Sillaasee cunqrsaan irra ga’aa 
ture hundaa kan ofitti haammatu dhaaba 
Wala’ansoo saba balla’a cunqursamoota 
Itiyoophiyaa ‘Ye Itoophiyaa ciqunooch 
abiyootawwii Tigil’ jedhu hundeesse. 
Dhaabni kunis saba Oromoofi sabaafi 
sablammoota cunqurfamoota byyattii kan 
ofkeessatti haammate ture. Isaan booda Dargiin 
yeroo jabaachaa deemu oftuulummaasaa dabalaa 
deemuun dargiin dhaaba ‘EMALEDHI” jdhaman 
diiguutti kaanaan Oromoonni baay’een gara 
qabsootti seenuu jalqaban. Bara 1974 tti hundaa’ee 
baha Oromiyaa keessatti soch’aa kan ture 
Dhaabbati Bilisummaa Oromoo qabsaa’ota hedduu 
horachuu danda’ee ture. Baaroonis qabsoo kanatti 
seeenuudhaan gara bahaatti deemee 
geggeessummaan hojjetaa utuu jiruu bara 1977 tti 
lubbuunsaa darbe. Duutii Baaroo umurii 
gabaabaafi akka tasaa dhaaba Adda Bilissummaa 
Oromoofi uummata Oromoo akka malee 
naasiseera; miidheeras. Dargaggeessi umurii 
waggaa 35 tti diinaan ajjeeffame kun bara 
hundumaa godaannisa hindagatamne saba 
Oromoo irratti maxxansee jira. Diinni oldeemtota 
Oromoo karaatti hambisuun isa duras ta’ee isaa 
asitti kan itti fufaa turedha. 

Akkaataa du’asaa ilaalchisee saba Oromootiif 
odeeffannoon hinkennamne. Haata’u malee, du’a 
Baaroo Tumsaan booda namootni yeroo sana turan 
geggeessummaarratti dandeettii dhabuu qofaa 
utuu hintaane, ejjennoo dhabuusaaniirraan kanka’e 
dhaabasaaniitiifis ta’e uummatasaaniitiif ta’uu 
dadhabuudhaan ummata qaanessaniiru. Kaayyoo 
inniifi kan isa fakkaatan itti wareegamaniif 
xiyyeeffannoo guddaan hinkennamne. Har’a 
sammuufi dandeettiin uummata Oromoo yeroo 
kamirrayyuu caalaa akka malee guddachaa jira. 
Dargaggoonni Baaroo Tumsaa bakka bu’an 
Oromiyaa keessaa biqilanii jiru. Dhiigi Baaroo 
Tumsaa, Guddinaa Tumsaa, Magarsaa Barii, 
Jaagamaa Badhaaneefi dhiigi goototni Oromoo 
hedduun bilisummaafi dagaaginaan guutuummaa 
Oromiyaa keessa walgayee jira. Seenaan gootota 
Oromoo sirna diddaa garbummaatiif qabsaa’aa 
turanii bara baraan gabatee seenaarra 
hindhabamu. Dhiigni dargaggoota Oromoo harka 
diinaatiin dhangalaafame bilisummaa goolee 
bantii lafaa hundarratti finiinu argamsiisuu akka 
danda’u firaafi diinni Oromoos wallaala natti 
hinfakkaatu. 

Nama cimaa kan turaniif waldaa Maccaafi 
Tuulamaa keessatti geggeessummaan hojjetaa 
utuu jiranii Mootummaa Hayile Sillaaseetiin 
hidhamanii rukkuttaan gidirfamanii lubbuun 
isaanii waxabajjii bara 1962 umurii waggaa 58tti 
kan darbe seenaafi ergaa obbo Hayile Maariyaam 
Gammadaatiinan barreeffamakoo kana xumura. 
Utuu lubbuun isaanii hindarbiin dura hiriyoota 
isaanii mana hidhaa keessa jiran wajjin turaniin, an 
kanaan booda fayyee isinii wajjin jiraachuu akkan 
hindandeenye beeka; garuu kun ergaakoo isa 
xumuraati jechuun dubbiisaani akka arman gadiitti 
dubbtan. Jechi Maccaafi Tuulamaa jedhu akka 
‘Bofa garaa namaa keessa galeeti; nuuf bofti sun 
ba’us ba’uu dhiisus summiisaa waan facaaseef, 
summiin sun nama keessaa ba’uu hindanda’u; nutis 
akkuma kana inni nukeessa seene kun nukeessaa 
ba’uu hindanda’u; qabsoon nuti amma jalqabne 
kunimmoo dhala dhala keenyaan bakka ga’a 
malee karaati hinhafu jedhanii torban kana 
dubbatanitti lubbuun isaanii darbite. Har’a kunoo 
guutummaa Oromiyaa keessatti dhalataan Oromoo 
barate seenaasaa akka qoratuufi ifa godhu 
akkasumas utuu akka jabaa diinaan oofamuu 
lafasaa qabatee akka jiraatu kan taasise dhiiga 
ilmaan Oromoo kaleessa dhangala’e sanadha. 
Bittaa abbaa lafaa jalaa baanee bittaa siyaasaa jala 
hin seennu. Qabsoon walharkaa fuudhii waan 
ta’eef, har’arra bori akka wayyu dagachuun nurra 
hinjiraatu. Warreen har’a carraa argannee 
lubbuun lafa kanarra jirru qabsoo barnootaa, 
siyaasaa, dinagdee barreessuu keessatti qooda 
nurraa eegamu fudhachuu yoo baanne dhiigniifi 
lafeen isaanii dhangalaes ta’e caccabe sun 
boqonnaa nu dhowwata. Seenaanis duuba 
deebi’ee nutaajjaba. Qabsoon itti fufa, 
garboomfataan nikufa akkuma jedhamutti 
garbummaan wallaalummaafi of wallaaluu 
akkasumas garbummaan hiyyuma gama hundaa 
nurraa haa hunkutaa’u jechuudhaanan 
barreeffamaakoo kana ammaaf xumura! 

Galatoomaa!

About Saphaloo Kadiir

Barreessaa walaloofi asoosamaa afaan oromooti. hawwiin kiyya hogbarruu afaan oromoo guddisuu dha. Hanga ammaa kitaaboota kuusa walaloo lamaa fi asoosama sadi kan barreessee yoon tahuu garuu hanga ammaa maxxansee mil'uu ummata kootiitin dhaqqabuu hin dandeenye. tahuus garuu yeroo gabaabatti ummata kiyya biraan gahuuf of duuba hin deebi'u.
This entry was posted in Walaloo adda addaa. Bookmark the permalink.

3 Responses to SEENAA GOOTICHA OROMOO—BAAROO TUMSAA…..

  1. Goot goota caalu aah

    Like

  2. Mahadii Adam says:

    Jaarraan hin ajjeeffanee baaroo tumasa ?

    Like

  3. Pingback: SEENAA GOOTICHA OROMOO—BAAROO TUMSAA….. | mahadii's Blog

Leave a Reply

Fill in your details below or click an icon to log in:

WordPress.com Logo

You are commenting using your WordPress.com account. Log Out / Change )

Twitter picture

You are commenting using your Twitter account. Log Out / Change )

Facebook photo

You are commenting using your Facebook account. Log Out / Change )

Google+ photo

You are commenting using your Google+ account. Log Out / Change )

Connecting to %s